Хезмәте башкаларга үрнәк

 Җитди сөйләшкәндә дә Радик Фаттахов (фотода) күзләре көлеп торучы гаҗәеп кеше:

– Мин авылымның киләчәгенә ышанам, ул бүгеннән дә яхшырак булсын өчен барысын да эшләячәкмен. Хуҗалыкта игенчелектә дә, терлекчелектә дә ке­ремне күбрәк алып, эш урыннарын арттырып, про­изводствоны алга җибәрү өчен күп көч куячакмын. Шушы җирлектә яшәүче халыкның яхшы яшәвенә ирешү – төп максатым.

 “Заиковский”ҖЧҖ да булган көнне игенчеләр уракны төгәлләп, Мөслим районының “Агромастер” ҖЧҖ гә булышырга киткәннәр иде.

– Уракны иртә өлгергән басудан башлап җибәрдек. Техника үзебезнеке, тоткарлыкларга юл куелмады. Егетләр сынатмады, һава торышы яхшы торганда чык төшкәнче эшләделәр, – ди хуҗалыкның директор урынбасары Мөнәвир Нургалиев. Урынбасар сүзләре белән килешми мөмкин түгел. Уракны тиз тотуда комбайнчыларга түләү системасы да зур роль уйнагандыр. Районыбызның күп хуҗалыкларында бер центнер икмәк суктырган өчен 55 сум түләсәләр, монда ДОН-1500 комбайнында – 150, Нивада – 180, Палесседа 125 сум түләгәннәр.

 “Заиковский” хуҗалыгы – районның данын күтәрүдә үз өлешен керткән, республика күләмендә дә бер-бер

 артлы җиңүләр яулап килүче җаваплылыгы чикләнгән җәмгыять. Биредә җир кадерен белүче, икмәк игүдән тәм табучы механизаторлар яши һәм эшли. Гомерләрен игенче һөнәренә багышлаган һәм һәрберсе дип әйтерлек егерме елдан артык стажга ия булган Рамил Минһаҗев, Илфак һәм Айрат Шиһабиевлар, Алексей Альмекаев, Александр Отнолин, Федор Мухамадья­ров, Ринат Асманов, Илдус Усмановлар кебек тырыш егетләр эшли.

Район буенча бер ашлык уру комбайнына мең гек­тарга якын мәйдан туры килсә, Әтрәкледә ул нибары 400 гектар тәшкил итә. Кыскасы, урып-җыю һәм тер­лек азыгы техникасын яңартуга юнәлеш алып, откан хуҗалык. Быелгы басу эшләренә төрле маркадагы өч “КамАЗ”, бер азык ургыч “Полесье-280” комбайны, ба­суларны корткычларга һәм авыруларга каршы эшкәртү өчен “Беларус” тракторы белән бергә бөркегеч, МТЗ- 1221 тракторы, ярминкәләргә йөрү, кечкенә авыллар­га сәүдә итәргә чыгу өчен бер Газель автомашинасы һәм башка агрегатлар сатып алынган. Яңа техника са­тып алу өчен хуҗалык барлыгы 18 миллион сум акча тоткан. Җитештерүчәнлеге югары техника биредә нәтиҗәле файдаланыла, эш югары дәрәҗәдә оеш­тырылгач, шуңа да уракны алар республикада да иң беренчеләрдән булып төгәлләделәр. Бу хуҗалык ал­дагы елда тагы бер урып-җыю комбайны сатып алырга уйлый.

Хуҗалык җитәкчесе Ра­дик Фаттаховның бу җәһәттән үз аңлатмасы бар, нәкъ көзге культураларның ба­шаклар тулышкан чорда явым- төшем хуҗалыкны читләтеп үтә. Быел язгы чәчүдән соң 45 көн дәвамында яңгыр яу­маган. Әмма шуңа да кара­мастан, уҗым культуралары мәйданын үзгәрешсез калдыр­ганнар, ул быел да 800 гектар­да ч әчелгән. Х уҗалык б асу­ларына быел һәр гектарга 53 килограмм исәбеннән тәэсир итү көчендә минераль ашлама кергән. Шулай ук алар ел саен 100 гектардан артык басуларга да органик ашлама кертәләр.

Әтрәкле авылы ындыр таба­гында да кызу эш өсте. Хуҗалык басуларында суктырылган аш­лык тулысы белән бирегә кай­тарыла. Басудан икмәк ташуда “КамАЗ” шоферлары Ришат Шиһабиев, Айзат Төхбәтов, ГАЗ-53 автомашинасында Раил Загретдинов, Мортаза Мирсәетов комбайннарның тик торуына юл куймаганнар. Басу – ындыр табагы арасында тыз- быз йөреп кенә торганнар.

Ындыр табагы мөдире Ир­шат Шайхразиев эшне яхшы­лап оештырган. Монда маши­нистлар Павел Альмекаев, Ленарис Хәйдәров көнне төнгә ялгап хезмәт куялар, булсын дип эшлиләр. Ындыр табагын­да икмәкне складларга урнаш­тыруда Айрат Хафизовның да хезмәте мактауга лаек.

“Заиковский” ҖЧҖ чәчү- лекләре 4 мең гектар мәй- данны били. Биредә чәчү культураларының район­лашкан сортларына өстен- лек бирелә. Монда һәр культураның өч төрле сорты игелә. Сортлар дигәндә, мон­да арышның «Чулпан-7», көзге бодайның «Память Ку­накбаева», сабан бодаеның «Экадо-66», арпаның «Рау­шан», «Башкирский-10» дигән сортлары игелә. Орлыкларны алар Башкортстаннан, Акта­ныштан, Мөслимнең орлык хуҗалыгыннан, Ульяновскиның фәнни тикшеренү институтын­нан сатып алганнар. Арышны районыбызның “Мензелинские зори” агрофирмасы белән алыш-биреш ясаганнар. Шуңа да монда, елы туры килгәндә, гектар куәте 28 центнердан ар­тып китә.

Хуҗалыкта быел кукуруз 300 гектарда чәчелгән, шуның 150 гектары бөртеккә, алар мул уңыш вәгъдә итә. Монда кукурузның озынлы­гы да өч метрдан артып китә, мул уңыш алырга җыеналар. Силоска дигәненнән ким дигәндә 450 тонна яшел мас­са, бөртеккә дигәненнән гек­тардан 8 тонна бөртек чыга­чак. Кукурузны югалтуларсыз җыеп алу өчен барлык тех­ника тулы әзерлек сызыгына бастырылган, ягулык-майлау материаллары җитәрлек, са­клагычлар әзер, ындыр таба­гында берөзлексез эш кайный. Саклагыч дигәннән, монда ел саен диярлек мең тонна сы­ешлы ангарны сафка басты­ралар, ангарларның түбәсен профнастил белән япканнар, алар инде хуҗалыкның нинди бай икәнен күрсәтеп торучы төп фактор дисәм дә ялгыш булмас. Гомумән, аларның ын­дыр табаклары әллә каян ял­тырап, матур булып ерактан ук күренеп тора. Быел әлеге хуҗалык икмәкне салырга урын булмаганлыктан, Кы­зыл Төбәк авылындагы элек терлекләр асраган җимерек бинаны арендага алып, аның түбәсен, ишекләрен капиталь ремонтлап, тишек урыннарын ямап куйды. Монда алар орлы­кларны саклаячак.

Хуҗалык белән танышканда биредәге хезмәт гармониясенә шаһит булдык. Юлдан ерак түгел иген басуларын иңләүче комбайннарны күреп, алар янына юнәлдек. Иң алдан килүче басу корабында Айрат Шиһабиев иде. Аның артыннан тәҗрибәле комбайнчы Клим Сәлимов һәм Рамил Минһаҗев идарә иткән кыр корабы килеп туктады. Ашлыкны исә ындыр табагына шоферлар Айзат Төхбәтов, Ришат Шиһабиев та­шыйлар икән.

– 5 нче урып-җыю кампа- ниесендә катнашам. Сөен- дергәне шул: табигать шактый сынаса да, басулар мул уңыш белән куандыра. Шуңа да күңел көр, – ди Айрат.

Хәер, басу батырларының яхшы кәеф белән эшләве очрак- лы түгел биредә. Хуҗалыкта һәр хезмәт тиешенчә бәяләнә: урып-җыю нәтиҗәләре буенча көнне-төнгә ялгап эшләүчеләр акчаны да, ашлыкны да, кем әйтмешли, көрәп ала. Менә, мәсәлән, урып-җыюда кат­нашмаганнар да хезмәт ха­кыннан зарланмыйлар. Фәнис Корычбаев бирегә Сарман районыннан килеп эшли икән, ул июль аенда 27500 сум акча алган, шулай ук Актаныш рай­оны Мари Суыксу авылын­нан июнь аенда килеп эшли башлаган Слава Абышев та хезмәт хакыннан бик канәгать. Юлчылар түләгән хезмәт ха­кын алар хәтта арттырып та җибәргәннәр. Хуҗалыкта акча эшләргә теләгән кешегә бөтен мөмкинлекләр дә бар, бары тик тырышып эшлә генә, эшләсәң, биредә акча­ны да көрәп аласың. “Заиков­ский” хуҗалыгында елга бер мәртәбә эшчеләргә бер һәм икешәр центнерлы үгез бозау­лар бирәләр. Әле быел яз көне генә хуҗалыкта 97 баш бозау өләшенгән. Биредә читтән килеп эшләүчеләргә өй бирү белән беррәттән, җәйге чор­да читтән килүчеләр өчен ту­лай торак төзелгән, газы, суы кергән, мебельләр генә куясы калган. Тулай торакта ял итү һәм чәй эчеп алу бүлмәләре булачак, кирәк икән, шунда куна калырга булачак. Мон­да тулай торакта торып се­зонында айга 25-30 мең сум акча эшләргә була. Менә бит, җитәкчелекнең алдан кайгыр­туы әллә каян күренеп тора.

Чәчүлекләрне төрле авы­рулардан, корткычлардан һәм башка чаралардан са­клау чараларына зур әһәмият бирелә хуҗалыкта. “Туман” бөркегеч агрегатында шофер Данил Адылев эшли, кирәк икән агулый, кирәк икән, яңа кайткан “Полесье-280” ком­байнына утырып, терлекләргә азык хәзерли. Шулай ук агу сиптерүдә бөркегеч белән Ил­дус Усманов, Ринат Асманов та сынатмый, алар икесе бергә ярдәмләшеп эшлиләр. Бу ике уңган механизатор биопрепа­ратлар кулланып, басуларны сыек аммиак, микроашлама белән туендыруда, яфрак ар­кылы өстәмә тукландыруда да хезмәт куйганнар. Алар быел басуларны яхшылап эшкәрткәннәр, басуда бер чүп әсәре күрмәссең. Киләсе елда бу хуҗалыкта 400 гектар пар җире калдырыла. Алар сиде­раль пар белән дә эшлиләр, сидераль пар җиренә горчи­ца, рапс чәчәчәкләр. Хуҗалык элекке елларда җирләрнең 30 процентын тирән эшкәртә иде, быелдан башлап, 50 процент җирне сабан белән сөрәләр. Бу эштә Сергей Ермолаев К-701 тракторы белән җир сөрә. Ул Аксубай районында туып үскән, шунда эшләгән, Вамин системасында хезмәт хакы аз булу сәбәпле, Тукай районы Абдул авылында бераз эшләгәч (анда өй бирәбез, ак­чаны күп түлибез, дип вәгъдә иткәннәр, әмма вәгъдәләрендә тормаганнар), гаиләсе белән монда килергә карар кылган һәм ялгышмаган. Үзенә дә, тормыш иптәшенә дә монда эш биргәннәр һәм алар монда ки­леп урнашканнарына бик шат. Соңгы елларда бу хуҗалыкка чит регионнан, чит респу­бликадан 12 гаилә күченеп килгән, эшләргә теләгәннәре, хезмәт сөйгәннәре монда төпләнеп калган, эленке-са­лынкы йөрүчеләре, хезмәт, эш сөймәгәннәре китеп бар­ган. Теләге булган кешегә акча эшләргә мөмкинлекләр җитәрлек, хуҗалыкта эш шак­тый булгач, ашы да булачак. Җир сөрүдә Слава Абышев та калышмый, ул МТЗ-1221 трак­торында смена заданиесен үтәмичә кырдан кайтмый. ХТХ- 215 тракторында Александр Отнолин алыштыргысыз меха­низатор, ул да елның елында басуда тырыш хезмәтен куя. Бу егетләр көнгә 2500 сум эшләсә, ай буе җир сөреп 75 мең сум акча ала дигән сүз.

Салам, печән прессла­уда Федор Мухама­дьяров, Ринат Асмановның хезмәтләре мактауга лаек, алар көнгә 100-130 ар печән, саламны төргәклиләр. Төр- гәкләргә төрелгән печән, салам басуда озак ятмый, икенче көнне үк ферма янна­рына кайтарылып өеп куела. Әлеге эштә МТЗ-82 тракто­рында Илсур Шәйхразиев, Илдус Усмановлар, бер-берсе белән ярышып эшләп, КУН-10 белән эскертләргә өяләр. Бу егетләрнең барысы да тырыш, ал-ялны белми торган механи­заторлар икән.

Хуҗалыкта, һәр елдагыча, язгы кыр эшләре, урып-җыю чо­рында механизаторларны кай­нар аш белән тәэмин итәләр. Көн саен меню төрләндерелеп торыла, сыер итеннән шулпа, гуляш пешерелә, балык ашла­ры һәм башкалар җиткерелә. Өстәлдән бал, варенье, атлан­май, сыр, конфет һәм башкасы өзелми. Ашату яхшы оешты­рылгач, механизаторлар ару- талуны белмиләр, күңел би­реп хезмәт куялар хуҗалыкта. Ашханәдә пешекчеләр Лан­дыш Гыйздуллина һәм Альби­на Гыйльмуллина эшчеләрне тәмле ашлар белән сыйлау өчен бөтен көчләрен куялар. Хуҗалыкта ашханәдә туклану бушлай. “Заиковский” хуҗалыгы алга карап эшли, район­да беренчеләрдән булып 24 берәмлек техника Глонасс си­стемасына тоташтырылган, хәзер барысы да компьютер­да. Агроном сажень күтәреп үлчәп йөрми биредә, һәр техниканың кайсы басуда ничә мото-сәгать, күпме вакыт тик торганын, эшләгәнен компью­тердан карап була. Трактор ничә гектар җир сөргән, күпме ягулык яндырган – барысын да компьютер исәпләп бара. Мон­да механизаторның эшләгәне югалмый, әгәр дә трактор, яисә автомобиль маршрут тан тайпылган икән, аны да күрсәтә компьютер. Бу систе­ма хуҗалыкка 450 мең сумга төшкән.

Хуҗалыкта басу эшләре тәмамлануның икенче көнендә үк механизаторлар фермада кайнаша башладылар. Рай­он башлыгы Айдар Салахов комбайнчылар премиясен дә ферма территориясендә тап­шырды, чөнки комбайнчылар урак бетүгә үк фермаларны кышка әзерләүгә тотындылар. Ә фермада ел әйләнәсендә эш кайный. Әтрәкле товарлыклы- сөтчелек фермасына яңа суүткәргеч салынган, ике йөз башка исәпләнгән сыер­лар торагы капиталь ремонт­лана. Төзүчеләр бригадасы эшчеләре Павел Остряков, Глүс Гыйльмуллин, Вита­лий Давлетов, Игорь Самгин ферманың түбәсен тиздән ябып бетерәчәкләр.

Калтак һәм Әтрәкле фер­масында 28 савымчы хезмәт куя. Фермада эшләгән кешегә хезмәт хакы да яхшы түләнә. Әйтик, сыер савучылар Лилия Идулбаевага июль аен­да – 19900, Зөлфия Шиһабиева – 19500, Дания Шайхазарова – 19800, Лилия Ермолаеваларга 20400 сум күләмендә хезмәт хакы исәпләнгән. Хуҗалык елдан-ел мал санын артты­ра бара, алдагы елда савым сыерларының баш санын бер мең башка җиткерәчәк. Быел кышкы чорда Кукмара районының “Урал” хуҗалыгына барганнар, анда белгечләрнең, зоотехник селекционерларның кулга-кул тотынып эшләве ар­касында һәр сыердан көнгә 22 кило сөт савып алына икән. Ә “Заиковский” ҖЧҖдә бу сан 14 тән артмый. Радик Фаттахов анда да бездәге сыман сыер­лар, бездәге сыман кешеләр эшли, без технологияне үтәп бетермибез, шуның аркасын­да һәр сыердан 8-10 кг сөтне югалтабыз, – ди. Андагы ке­бек сөт сауган савымчылар хуҗалыкта 40 мең сум хезмәт хакы алачак дип азсызыклап үтте Радик Шәрипович. Быел бу хуҗалык җәйге чорда тулай савымны 10 тоннага җиткерде, хәзер хуҗалыкта сыерлар саны 800 гә җиткән. Сөт бәяләре арта башлагач, хуҗалыкта бөтен составын туры китереп, катнаш азык ясый башлаган­нар. Моның өчен алар Самара өлкәсеннән чиста көнбагыш, Мамадыштан киптерелгән бар­да алып кайтып, рапс түбе дә кушачаклар. Тиздән малларга патока да бирергә планлаш­тыралар. Шушы компонент­ларны бергә кушып сыерларга биргәч, көнгә тулай савым ике тоннага артыр дип көтелә.

Акчага күчереп исәпләгәч, хуҗалык кассасына ай саен өстәмә рәвештә 1 мил­лион 200 мең сум акча керәчәк дигән сүз. Терлекчелектә киләчәккә планнарны тор­мышка ашыру өчен белгечләр, зоотехник-селекционер, ясал ма орлыкландыру техноло­гы җитеп бетми икән. Әлеге белгечләр хуҗалыкка килсә, аларны йорт-җир белән иң беренче чиратта тәэмин итәргә уйлыйлар. Шулай ук аларга яхшы хезмәт хакы да түләячәкбез, – ди Радик Шәрипович. Терлекчелектә эшләүче ветеринар-табиб Руслан Асмановның эшеннән канәгать җитәкче. Җитәкченең урынбасарлары – Мөнәвир Нургалиев, Георгий Арсла­нов, Илдус Зарипов, Равил Баһаутдинов сыналган, ыша­нычлы белгечләр. Алар эш тәртибен үзләре белә, үзләре артыннан башкаларны да ияртә. Ә менә Илдус Зари­повка килгәндә, үзе агроном, үзе инженер, үзе бригадир, үзе управляющий – бар эшкә дә өлгерә, кирәк икән, тракто­рист, кирәк икән гармонист дип әйтергә була, Калтак бригада­сында эшне берүзе алып бара.

«Заиковский» хуҗалыгында елга бер мәртәбә эшчеләргә бер һәм икешәр центнерлы үгез бозаулар бирәләр. Әле быел яз көне генә хуҗалыкта 97 баш бозау өләшенгән.

 акцент

Слава Абышевка июль аенда 26 мең сум акча чыккан. Үзләренең эшсөяр егетләре Да­нил Адылевка июль аенда 26 көнгә – 26700 сум, Алексей Альмекаевка – 29300, Аркадий Мухамадьяровка 32900 сум акча исәпләнгән. Алар чын җир хуҗалары, эшнең мөһимлеген, кирәклеген тоеп, үз хезмәтләрен намус белән башкаралар. Хуҗалыкта авылларын якын иткән, туган туфракта эшләү өчен туган, басу-кырларны яраткан шушындый авыл эшчәннәрен башкаларга үрнәк итеп куярга була. Июль аенда хуҗалык үз эшчеләренә 1 миллион 800 мең сум хезмәт хакы өләшкән, шушы сумманы хуҗалыкта эшләүче 75 кешегә бүлсәң, уртача хезмәт хакы 24 мең сум килеп чыга. Слава Абышевка гаиләсе белән бирегә эшкә килгәч газы, суы кергән өй биргәннәр, ихатасы төзек, мунчасына чаклы бар, хезмәт хакын айныкын айга биреп баралар, тиздән савым сыеры да бирәчәкләр, ди ул. Монда, үз эшчеләре җитмәгәнлектән, читтән килгән булдыклы кешеләрне алар биш куллап кар­шы алып, аларга яшәр өчен торак та бирәләр, мал асрау өчен мөмкинлекләр дә тудыра­лар. Монда читтән килүчеләр акча эшләргә дип килә, андыйлар 15 мең сумга гына риза булып ятмый. Гаиләсен калдырып авылдан читтә эшләүче нефтьчеләр, юлчылар сыман җәфаланмый гына, гаиләсе янында яшәүче механизаторлар хуҗалыкта 25-30 мең сум алып эшлиләр.

 Дилфас ГАЛИЕВ