Тарихтагы мөһим чор

Татар халкы дәүләтчелекнең тирән традицияләренә ия һәм бу хакта ул беркайчан да онытмады. Урта гасыр чорында Урта Идел буенда Идел Болгары – үз чоры өчен үсешкә ирешкән һәм чәчәк аткан ил барлыкка килә.

Монгол яулап алулары ва­кытында Европа һәм Азия киңлекләрендәге зур мас­штабка ия булган Алтын Урда империясендә татарлар бил­геле бер урын алып торганнар. Соңрак, XV-XVI гасырларда, Татарстан территориясе Казан ханлыгының нигезен тәшкил иткән, ул күпмедер вакытка рус кенәзлекләре күз алдын­да Алтын Урданы алыштыр­ган. 1552 елда ханлык Явыз Иван тарафыннан басып алын­гач, үз дәүләтләрен торгызу идеясеннән читләшергә туры килә. 1917 елда Россия импе­риясе таркалганнан соң гына әлеге идеяны тормышка ашыру мөмкин була.

1 нче Бөтенроссия мөселман съезды (1917 ел, май башы, Мәскәү) территориаль автономия турында резолюция кабул итә.

2 нче Бөтенроссия мөселман хәрби съезды (1918 ел, 8 гыйн­вар, Казан) РСФСР составын­да Идел-Урал Штатын булдыру (бөтен Уфа губерниясе, Казан, Сембер, Самара, Оренбург, Пермь, Вятка губерналары) ха­кында резолюция төзи. Шул рәвешле, 7 млн халыктан торган зур дәүләт формалаштыру күздә тотылган. Каспий диңгезенә чыгу өчен Урал-Идел штаты составына Самара, Әстерхан губерналары территорияләрен кушу хакында да фикерләр бул­ган.

Съезда Җыелыш һәм Со­вет Учредительләренә карата килешмәүчәнлек килеп туа һәм сул фракция съездан чыгып китә. Халык комиссарлары Со­веты кушуы буенча наркомнац Идел-Урал Штатына совет аль­тернативасы буларак Татар- Башкорт республикасы проек­тын эшләп чыгара. 1918 елның 22 мартында Татар-Башкорт Совет республикасының 2 нче вариан­ты барлыкка килә. 1919 елның 13 декабрендә Үзәк комитетның по­литбюросы В.И.Ленин тәкъдиме белән әлеге вариантны кире кага. Карарда: “Көнбатыш халыкларының коммунистик оешмасының Бөтенроссия съездының күпчелек өлеше, Башкорт коммунистларының барлык вәкилләре Татар-Баш­корт республикасын оештыруга каршы булуын исәпкә алып, аны оештырмаска. Татар коммунист­лары тарафыннан Татарстан республикасын оештыру турын­да гариза керә икән, аны аерым карарга”.

Әлеге гариза үзен озак көттерми. 1920 елның 26 гын­варында Үзәк комитетның по­литбюросы Татар социалистик совет республикасы оешты­рылуын хуплый. Шул ук вакыт­та республиканың чикләрен билгеләр өчен комиссия төзелә. Март аенда Татарстан автоном республикасы турында Положе­ние проекты әзер була.

Политбюро Татарстан респу­бликасы чикләре турындагы мәсьәләне җентекләп өйрәнер өчен комиссия төзи. Әлеге комиссия эшен бер атнада төгәлләргә тиеш була.

РКП Үзәк комитеты җитәкчелегендә уздырылган, күп көч таләп иткән хезмәттән соң, 27 май көнне ВЦИК һәм комиссарларның Совет нар­комы Татарстан Автономияле Совет Социалистик Республи­касы төзелү хакында декрет кабул итә. Декретка СНК рәисе В.Ленин кул куя.

Элекке Казан губернасына кергән 12 уезддан ТАССР эченә Казан, Лаеш, Мамадыш, Сви­яжск, Чистай, Тәтеш, Спас уезд­лары кергән. Спас уездының 17 волостеннан ТАССРга Жидя­евск һәм Юрткуль волостьла­ры кермәгән. ТАССРга кермичә элекке Казан губернасына кергән Козмодемьянск, Красно­кокшайск, Цивильск, Чебоксар, Ядринск һәм Алабуга уездлары кала.

Соңрак, ТАССР ревком кара­ры нигезендә, республиканың бөтен территориясе 10 кантон­га бүленә: Арча, Бөгелмә, Буа, Лаеш, Мамадыш, Минзәлә, Свияжск, Спас, Тәтеш, Чистай. Кайбер кантоннар ТАССР со­ставына күрше губерналардан кергән уездлар һәм волостьлар базасында оештырылалар.

Татарстан территориясендә якынча 3000 мең кеше яшәгән, шуның күпчелеген авыл­да яшәүчеләр тәшкил иткән. Шәһәр һәм авыл кешеләре ара­сындагы зур аерма халыкның күпчелек авыл хуҗалыгы белән шөгыльләнүе турында сөйли.

ТАССРда авыл хуҗалыгы – җир эшкәртү белән шөгыльләнүдән тыш, терлекчелек тармагы да зур үсешкә ирешкән. Шулай ук республиканың нор­маль үсеше өчен кирәк бул­ган икътисадый факторлар да исәпкә алына. ТАССР оешу хакында декрет кабул ителгәч, республикада хакимият орган­нары оештыру буенча эшләр башланып китә. Татар Совет республикасының 1 нче съезды чакырылышына кадәр хаким­лек итү Вакытлы революцион комитетка (ВРК) йөкләнергә тиеш була. ТАССРның ВРК составы 8 июнь көнне РКП Үзәк комитетының Политбюро утырышында тикшерелә һәм рәсми рәвештә 1920 елның 10 июнендә раслана.

ТАССРның вакытлыча рево­люцион комитеты рәисе итеп С.Саид-Галиев раслана, коми­тет әгъзалары И.Ходоровский, К.Хәкимов, А.Бочков, К.Мухтаров һәм башкалар була.

Татьяна МУСИНА,

туган якны өйрәнү музее өлкән фәнни хезмәткәре